Kayıt Dışı İstihdam Nedir?

Kayıt Dışı İstihdam Konusunda Genel Bilgilendirme

A- Nedir Kayıt Dışı İstihdam?

Kayıt dışı istihdam, sosyal güvenlik açısından niteliği itibariyle yasal işlerde çalışarak istihdama katılan kişilerin, çalışmalarının gün veya ücret olarak ilgili kamu kurum ve kuruluşlarına hiç bildirilmemesi ya da eksik bildirilmesi olarak tanımlanabilir. Bu tanıma göre üç türlü kayıt dışı çalışma söz konusudur: Sigortalıların Sosyal Güvenlik Kurumuna hiç bildirilmemesi, çalışma gün sayılarının eksik bildirilmesi, sigorta primine esas kazanç tutarlarının eksik bildirilmesidir.

Kayıt dışı istihdamın nedenleri: mali ve ekonomik nedenler, hukuki ve idari nedenler, sosyal ve kültürel nedenler şeklinde üç başlık halinde sınıflandırılabilir.

Mali ve ekonomik nedenler arasında; enflasyon, işsizlik, gelir dağılımının adaletsizliği, hukuki nedenler arasında; yasaların karmaşık olması veya sık değişikliğe uğraması, sosyal ve kültürel nedenler arasında; toplumda kayıt dışı çalışmanın zararlarının bilinmemesi veya nüfus artışının hızlı olması örnek olarak gösterilebilir.

Enflasyon, işsizlik gibi mali ve ekonomik nedenler ülkenin genel politikaları üzerinden yürüyen olgular olduğundan üzerinde müdahale edilmesi oldukça güçtür. Yasalar üzerindeki çalışmalar gün be gün devam ederken toplumun kayıt dışı çalışmanın zararlarını bilmemesi, geleceği ve tehlikeleri öngörmemesi kayıt dışı istihdamı artıran büyük bir etkendir. Çalışma hayatındaki riskler sosyal güvenlik hakları, kayıt dışı çalışmanın olumsuz sonuçları toplum tarafından yeterince bilinmeyen konulardır.

B- Kayıt Dışı İstihdamın Olumsuz Etkileri

Kayıt dışı istihdamın ekonomik ve sosyal açıdan birçok olumsuz sonucu bulunmaktadır. Ayrıca kısa ve uzun vadede her bakımdan ülke ekonomisine ve kişilere zararları bulunmaktadır. Kayıt dışı istihdam sonuçları işçi, işveren ve devlet açısından üç başlık anlatılabilir.

1) İşçi açısından kayıt dışı istihdam;

  • Kişilerin iş kazası veya meslek hastalığı, analık durumlarında hak ve yardımlardan faydalanamamalarına,
  • Kişilerin çalışamaz duruma gelindiğinde emekli aylığı, ölüm halinde eş ve çocuklara ölüm aylı haklarından yararlanamamalarına,
  • Kişilerin kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, yıllık izin gibi hakları alamamalarına,
  • Sağlıksız ve güvencesi bir toplumun oluşmasına neden olmaktadır.

2) İşveren açısından kayıt dışı istihdam;

  • Özellikle firmalar açısından primi ödeyenlerle ödemeyenler arasında haksız rekabete,
  • Sistemde olan işyerlerini, belli bir zamandan sonra diğer işyerleri ile rekabet edebilme amacıyla kayıt dışılığa yöneltmesine,
  • İyi niyetle sistemde olan kişilerin, kayıt dışı çalışan/çalıştıran kişilerden olumsuz etkilenerek bilinç kirliliğinin oluşmasına sebep olmaktadır.

3) Devlet açısından kayıt dışı istihdam;

  • Prim kabına,
  • Sosyal güvenlik açıklarını artırmasına,
  • Sosyal güvenlik açıklarını kapatmak için bütçeden transfer yapılması ve bütçe açıklarını artırmasına,
  • Gelecek nesillerin sosyal güvenlik sisteminden kaynaklanan yükleri taşımak zorunda kalmaları ve sistemden yeterli düzeyde faydalanamamalarına,
  • Sürdürülebilir bir sosyal güvenlik sisteminin önüne geçilmesine,
  • Sosyal güvenliğe duyulan güveninin azalmasına sebep olmaktadır.

C- Kayıt Dışı İstihdamda Türkiye’nin Mevcut Durumu

Türkiye’de kayıt dışılığın en çok görüldüğü sektörlerin başında tarım, inşaat, turizm, toplumsal ve kişisel hizmetler, imalat sanayi, nakliyat sektörleri gelmektedir. Ayrıca, çocuk işçiliğinde ve yabancı işçilerin çalıştırılmasında da kayıt dışılığın ön plana çıktığı görülmektedir.

Türkiye’nin kayıt dışı istihdam ile ilgili veriler Türkiye İstatistik Kurumu’nun Hanehalkı İşgücü Anketlerinden harılanmaktadır. TÜİK’in 2002 ylında %52’ler seviyelerinde olan kayıt dışı istihdam oranı 2016 yılı itibariyle %33’ler seviyelerine kadar gerilemiştir.

Türkiye’deki kayıt dışı istihdam oranları genel ve sektörler itibariyle aşağıdaki tabloda yer almaktadır. Diğer ülkelerin açıkladığı gibi tarım haricindeki kayıt dışı istihdam oranını incelediğimizde %21’ler seviyelerinde olduğunu görebiliriz.

Tablo 1: Kayıt Dışı İstihdam Oranları (%)

Yıllar Tarım Tarım Dışı Sanayi Hizmet İnşaat Genel
2002 90,14 31,74 36,40 29,19  – 52,14
2003 91,15 31,55 36,43 29,00 51,75
2004 89,90 33,83 37,28 31,96  – 50,14
2005 88,22 34,32 38,11 32,27  – 48,17
2006 87,77 34,06 38,12 31,88  – 46,97
2007 88,14 32,34 35,51 30,63  – 45,44
2008 87,84 29,76 31,61 28,77  – 43,50
2009 85,84 30,08 33,43 28,40 43,84
2010 85,47 29,06 32,68 27,11  – 43,25
2011 83,85 27,76 31,50 25,71  – 42,05
2012 83,61 24,51 27,89 22,73  – 39,02
2013 83,28 22,40 25,23 20,90  – 36,75
2014 82,27 22,32 20,26 21,09 36,61 34,97
2015 81,16 21,23 19,13 20,05 35,58 33,57
2016 82,09 21,72 20,20 20,35 35,76 33,49

D- Kayıt Dışı İstihdamla Mücadele Konusunda Yapılan Çalışmalar

1. SGK Tarafından Düzenli Olarak Yürütülen Çalışmalar

Sosyal Güvenlik Reformuyla sosyal güvenliğe ilişkin birçok konuda olduğu gibi kayıt dışı istihdamla mücadele konusunda da kapsamlı düzenlemeler yapılmıştır. Reformla birlikte kayıt dışı istihdamla mücadele konusunda sadece Sosyal Güvenlik Kurumu’nun yaptığı çalışmalarla başarılı olunamayacağı; kamu kurum ve kuruluşları, sivil toplum örgütleri, bankalar ve toplumun diğer ilgili kesimleri ile işbirliği yapılarak bu sorunun ortadan kaldırılabileceği hususu benimsenmiştir. Sosyal güvenlik reformu ile oluşturulan bu yeni anlayış kapsamında, Kurum olarak kayıt dışı istihdamla mücadele çalışmalarınız şu 5 temel strateji altında yürütülmektedir:

  • Hizmet Kalitesinin Artırılması,
  • Veri/Bilgi Paylaşımına Dayalı Çapraz Denetimler,
  • Denetim Sisteminin Etkinliğinin Artırılması,
  • Teşvik Uygulamalarıyla İstihdam Üzerindeki Mali Yüklerin Azaltılması,
  • Bilgilendirme ve Bilinçlendirme Çalışmaları.

2. Avrupa Birliği Projeleri

SGK tarafından yürütülen bu çalışmaların dışında Türkiye Cumhuriyeti ve Avrupa Birliği tarafından finanse edilen iki önemli proje hayata geçirilmiştir. Bu kapsamda hazırlanan kayıtlı istihdamın teşviki projeleri olan KİTUP I ve KİTUP II Projeleri başarı ile tamamlanmıştır.

A. KİTUP I Projesi, Bütçesi 15 Milyon Avro olan operasyon Haziran/2012 itibari ile başarılı bir şekilde tamamlanmıştır.

Mal Alımı Bileşeni kapsamında; Rehberlik Teftiş Başkanlığına kurulacak veri tabanı için alt tapı çalışmaları yapılmış İl Müdürlüklerindeki KADİM servislerine 12 kişilik toplantı salonu için gerekli mobilya, ofis ve teknik cihaz aletleri alınmıştır.

Hibe Bileşeni kapsamında 41 yerel hibe projesi desteklenmiştir.

Teknik Destek Bileşeni kapsamında;

  • 1200 kişiye eğitim ve 45 kişiye eğiticilerin eğitimi
  • Çalışma ziyaretleri (Almanya, Belçika Fransa Portekiz),
  • Kurumlar arası ortak veri tabanının teknik altyapısının oluşturulması,
  • Farkındalık artırma konferansları, broşür, afiş ve kitapçıklar,
  • 4 adet KİT karakteri ile çizgi roman (8000 kopya),
  • 30 saniyelik sinema spotu,
  • 6 il için işgücü piyasası raporu,

B. KİTUP II Projesi: Bütçesi 15.500 Avro olan AB ile ortaklaşa finanse edilen Etkin Rehberlik ve Denetim Yoluyla Kayıtlı İstihdamın Teşviki Projesi (KİTUP II) üç temel bileşenden oluşmaktadır:

Mal alımı bileşeni kapsamında; denetimlerin daha hızlı ve etkili bir şekilde yapılması amacıyla 2.000 adet internet bağlantılı tablet bilgisayar temin edilerek Kurumumuz denetim elemanlarına dağıtılmıştır. Donanımlı 35 adet araç temin edilerek il müdürlüklerine iletilmiştir.

Hibe bileşeni kapsamında ise; STK ve ilgili yerel kurumlarca hazırlanan 150.000 ile 300.000 Avro arası bütçeli projelerden başarılı bulunan 44 Proje fonlanmaktadır. Bu projeler kapsamında kayıt dışı istihdamla mücadele kapsamında yapılan çalışmaların yaygınlığı sağlanmaktadır.

Teknik destek bileşeni kapsamında,

  • Kayıt dışı istihdama ilişkin raporlar hazırlamak üzere; akademisyenler, bürokratlar, Kamu Kurumları ve sosyal tarafların temsilcilerinden oluşan Akademik Danışma Kurulu oluşturulmuştur.
  • İşverenleri yönlendirmek üzere 36 farklı sektöre ilişkin sektörel rehberler ve yapılan denetimlerde etkinliğin artırılması amacıyla risk değerlendirme kılavuzu hazırlanmıştır.
  • Çeşitli sektörlerde bölgesel analizler gerçekleştirilmektedir.
  • Kayıt dışı istihdam konusunda 3 kamu spotu, 2 sinema spotu, 2 radyo spotu ve 2 bant reklam, çocuklar için 6 farklı hikaye kitabı ve 6 farklı çizgi film hazırlanmıştır.
  • Bunların hazırlanması amacıyla 13 üniversitenin iletişim fakültelerinde okuyan 70 öğrencinin katılımı ile bir haftalık “Medya Atölyesi” çalıştayı gerçekleştirilmiştir.
  • Ülke genelinde meslek liselerinde, ilkokullarda ve üniversitelerde sosyal güvenliğin öneminin anlatıldığı çok sayıda farkındalık artırma faaliyetleri gerçekleştirilmiştir.
  • İlkokul öğrencilerine yönelik Sosyal güvenlik Otobüsü tasarlanarak 30 farklı ildeki okullarda faaliyet gerçekleştirilmiştir.
  • Köy muhtarları ve imamlar gibi kanaat önderleri ile TV yapımcıları, senaryo yazarları ve yerel medya temsilcileriyle çok sayıda toplantı gerçekleştirilmiştir.
  • Uzmanlara, Müfettişlere, Denetmenlere, KADİM Servisi çalışanlarına , diğer kurumların denetim elemanlarına eğitimler düzenlenmiştir.
  • Çalışma ziyareti gerçekleştirilmiştir (Avusturya, İtalya, Fransa, Belçika, İspanya)
  • Kayıt Dışı İstihdam Çalıştayı gerçekleştirilmiştir.

3. Strateji Belgeleri ve Eylem Planları Kapsamında Yürütülen Çalışmalar

Kayıt dışı istihdamla mücadele noktasında Sosyal Güvenlik Kurumunca yürütülen denetim, bilgilendirme, teşvik gibi rutin işlerin dışında ayrıca Onuncu kalkınma Planı’nda (2014-2018), Kayıt Dışı ekonominin Azaltılması Programı Eylem Planında, Yıllık Programlarda, Merkez Eylem Planında ve Ulusal İstihdam Stratejisinde (2014-2016) kayıt dışı istihdamla mücadele kapsamında birçok faaliyet gerçekleştirilmiştir.  Günümüzde ise Kayıt Dışı Ekonominin Azaltılması Programı Eylem Planı (2015-2017) ile Ulusal İstihdam Stratejisi (2017-2019) kapsamında hâlihazırda birçok eylem hayata geçirilmektedir.